Ovaj tekst je plod dosadašnjih istraživanja iz oblasti ishrane i prihrane pčela, koji se u dosadašnjem periodu obavljaju na Univerzitetu u Banja Luci, Poljoprivrednom fakultetu. Nadam se, da ću kao autor ovog teksta biti u prilici i u budućnosti da doprinosim širenju znanja kod vaših čitalaca iz ove oblasti pčelarstva.

Medonosna pčela Apis mellifera carnica se uzgaja na prostoru Jugoistočne Evrope, gde se idealno prilagodila klimatskim prilikama. U izuzetnim slučajevima, pčelinjim društvima se dodaje i veštačka hrana, u tečnom i čvrstom stanju. Adekvatnom i pravovremenom prihranom pčela, može se postići intezivan razvoj pčelinjih društava, posebno u prolećnom periodu. U prethodnom periodu su rađena određena istraživanja na Poljoprivrednom fakultetu u Banja Luci, pa koristim priliku da neke od dosadašnjih rezultata istraživanja podelim i sa pčelarskom javnošću.
Od veštačkih izvora pčelinje hrane u pčelarskoj praksi se koriste najčešće šećerni sirup, kiselinski invert i enzimski invert sirup. U našim istraživanjima smo za potrebe invertovanja složenih šećera koristili mlečnu kiselinu, sa ciljem da na ovaj način pokušamo smanjiti broj prisutnih varoa u košnicama, o čemu će više biti reči u jednom od narednih tekstova. Dobijeni rezultati istraživanja prihranom pčela ovim izvorima veštačke hrane u proizvodnim i kontrolisanim uslovima (laboratorijski mini kavezi kapaciteta 200 pčela) su poređeni sa rezultatima dobijenim ishranom pčela sa medom, kao prirodnim izvorom pčelinje hrane. Osobine koje su pri tome praćene su uticaj pojedinih vrsta pčelinje hrane na:
– količinu polena,
– pčelinjeg legla,
– meda,
– brzina konzumacije hrane,
– dužinu života pčela.

Od navedenih osobina, u proizvodnim uslovima (plodišta pčelinjih društava) su praćene osobine površina polena, pčelinjeg legla i meda, dok u kontrolisanim uslovima brzina konzumacije hrane i dužina života pčela, i to u tri godišnja doba (zima, proleće i leto). U pogledu uticaja navedenih različitih vrsta prihrana pčelinjih društava na proizvodne osobine pčelinjih društava, možemo zaključiti da je u svim slučajevima došlo do povećanja površina polena i meda.
U pogledu uticaja različite prihrane pčelinjih društava na površinu pčelinjeg legla, došlo je do povećanja iste, osim prilikom prihrane sa enzimski invert sirupom. Najveće povećanje početnog stanja površine polena zabeženo je kod pčelinjih društava hranjenih sa kiselinski invert sirupom (+81,1 dm2), a najmanje kod pčelinjih društava hranjenih sa šećernim sirupom (+30,1 dm2). Razlog koji je doveo do ove razlike leži u činjenici da su pčele morale izvršiti preradu složenog šećera u sirupu (saharoza) i njegovo razlaganje na proste šećere (glukozu i fruktozu), što dodatno fiziološki iscrpljuje pčele i umanjuje njihovu radnu sposobnost za sakupljenje polena.
Pčelinja društva hranjena sa medom su bila najproduktivnija u pogledu proizvodnje meda (+176,4 dm2), jer su pčele jedan deo konzumiranog meda u prihrani odmah i lagerovale u ćelije saća. Za razliku od njih, pčelinjih društava hranjena sa šećernim sirupom su imala najmanje povećanje površine medom (+53,5 dm2). Takođe, kao i kod praćenja površine polena u košnici, i kod površine meda u košnici su isti razlozi doveli do najmanjeg povećanja površine meda (fiziološka iscrpljenost pčela).
Najveće vrednosti povećanja površine pčelinjeg legla je zabeleženo kod pčelinjih društava hranjenih sa šećernim sirupom (+15,4 dm2), dok je smanjenje površine pčelinjeg legla utvrđeno kod pčelinjih društava hranjenih sa enzimski invert sirupom (-15,9 dm2). Do ovog smanjenja početne površine legla dolazi iz razloga što enzimski invert sirup, zbog izrazito povoljnog uticaja na zdravlje pčela (neostavlja štetan uticaj) doprinosi i tzv. brzoj blokadi matice polenom u plodištu, što je rezultiralo i smanjenju površine pčelinjeg legla u svim oglednim pčelinjim društvima. Površina pčelinjeg legla bi bila veća, kada bi se veštačkoj hrani za pčele dodale i vitaminsko-mineralne smese i veštačke zamene za polen.

Tabela 1. Uticaj različite prihrane pčelinjih društava na površinu polena, meda i pčelinjeg legla

U zimskom periodu pčele su konzumirale hranu u količini od 0,0242 g/pčeli/dan (enzimski invert sirup) do 0,0331 g/pčeli/dan (kiselinski invert sirup). Prolećne pčele najsporije su konzumirale med 0,0401 g/pčeli/dan, dok su dnevno najbrže konzumirale šećerni sirup u količini 0,1656 g/pčeli/dan. U letnjem periodu med je od strane pčela najsporije konzumiran u količini od 0,0364 g/pčeli/dan, dok je šećerni sirup najbrže konzumiran u količini od 0,1820 g/pčeli/dan. Prolećne i letnje pčele su znatno brže konzumirale hranu od zimskih, jer se intezivan razvoj pčelinjeg društva odvija u ovom periodu, pa su i potrebe za hranom daleko veće.
Sa druge strane, što je hrana za pčele bolje prilagođena probavi pčela to se manje i sporije konzumirala i obrnuto. Sve štetne materije u hrani za pčele će dodatno otežati i usporiti konzumaciju i probavu hrane. To je dodatni razlog da pčelari povedu računa i uz dodatni trud pokušaju pčelama obezbediti idealnu hranu za ishranu, ako je intervencija pčelara neophodna, tj. u godinama kada prihrana i nije preko potrebna.
Posebno interesantni su rezultati istraživanja koji se odnose na uticaj različite vrste hrane za pčele na dužinu života pčela, po kojima su najduže živele zimske pčele hranjene sa medom (45 dana), a najkraće prolećne pčele hranjene sa kiselinski invert sirupom (13,7 dana). Takođe, prosečno su najduže živele zimske pčele (32,58 dana), za razliku od prolećnih pčela (15,92 dan) i letnjih (16,96 dana). Ovo se objašnjava činjenicom da u zimskom periodu nema pčelinjeg legla, zbog čega je manja fiziološka iscrpljenost ovih pčela u odnosu na prolećne i letnje. Takođe, radi se i o fiziološki dugovečnim pčelama (zimska pčela u košnici). Sigurno bi i ovde period života pčela bio duži da su iste osim ugljikohidratne hrane dobijale u kavezima i proteinski deo obroka, što je predmet narednih istraživanja.

Tabela 2. Dužina života pčela hranjenih različitom vrstom hrane

Iz svega gore navedenog može se zaključiti da su za ishranu pčela najprihvatljiviji oblici pčelinje hrane med, kao prirodni izvor hrane za pčele, te enzimski invert sirup, kao alternativni izvor pčelinje hrane, pogotovo za ishranu zimskih pčela. Kiselinski invert sirupi, nastali upotrobom jakih kiselina (u našem slučaju mlečna kiselina) su uzrokovali veliki mortalitet pčela, čime su znatno skratili dužinu života pčela. Na taj način, smanjujemo produktivnost pčelinjih društava hranjenih ovom vrstom pčelinje hrane, o čemu pčelarska javnost mora da povede računa, ako joj je zdravlje pčela i ekonomičnost pčelinjaka na prvom mestu.

Pčelinja društva hranjena sa medom su bila najproduktivnija u pogledu proizvodnje meda jer su pčele jedan deo konzumiranog meda u prihrani odmah i lagerovale u ćelije saća

Najveće vrednosti povećanja površine pčelinjeg legla je zabeleženo kod pčelinjih društava hranjenih sa šećernim sirupom, dok je smanjenje površine pčelinjeg legla utvrđeno kod pčelinjih društava hranjenih sa enzimski invert sirupom

Kiselinski invert sirupi, nastali upotrobom jakih kiselina (u našem slučaju mlečna kiselina) su uzrokovali veliki mortalitet pčela, čime su znatno skratili dužinu života pčela

Prof. dr Goran Mirjanić